Skip to content

Green color

Narrow screen resolution  Wide screen resolution  Increase font size  Decrease font size  Default font size  Skip to content Default color Pink color Green color Green color
Αρχική σελίδα arrow Πολιτική Υγείας arrow Συζητήσεις Πολιτικής Υγείας arrow Μετανάστευση επιστημονικού δυναμικού (Brain drain)
Μετανάστευση επιστημονικού δυναμικού (Brain drain) Εκτύπωση E-mail
Γράφει ο/η Νικόλαος Κεραμάρης   
22.09.07
Ένα από τα μείζονα προβλήματα της διαχείρισης των ανθρωπίνων πόρων στην υγεία είναι η μετανάστευση του ιατρικού και ευρύτερα του υγειονομικού δυναμικού. Το πρόβλημα εντάσσεται στο ευρύτερο ζήτημα της μετανάστευσης των επιστημόνων από τις υποανάπτυκτες και αναπτυσσόμενες χώρες προς τις ανεπτυγμένες. Η επιστημονική μετανάστευση αυτή διαφοροποιείται από το γενικό κοινωνικό φαινόμενο της μετανάστευσης στο εξής: η επιστημονική μετανάστευση δεν έχει να κάνει με την απώλεια ενός οποιουδήποτε τμήματος της κοινωνίας, αλλά με το πλέον ανεπτυγμένο, για το οποίο μάλιστα έχει επενδυθεί σημαντικό τμήμα των γλισχρών εθνικών πόρων του κράτους και της κοινωνίας προελεύσεως. Με αυτόν τον τρόπο η απώλεια για την αναπτυσσόμενη κοινωνία είναι διπλή: αφ' ενός χάνονται σημαντικότατα επενδεδυμένα κεφάλαια τόσο οικονομικά όσο και ανθρώπινα, αφ' ετέρου η δυνατότητα ανάπτυξης των κοινωνιών μειώνεται, ενώ ταυτόχρονα αντί το χάσμα μεταξύ αναπτυσσόμενων και ανεπτυγμένων χωρών να σμικρύνει, μάλλον βαθαίνει. Βέβαια θα πρέπει να γίνει σαφές ότι το φαινόμενο του "brain drain" αφορά εκπαιδευμένους και ολοκληρωμένους επιστήμονες και όχι μικρούς μαθητές ή φοιτητές, οι οποίοι εκπαιδεύθηκαν σε ανεπτυγμένες χώρες, άρα η εκπαιδευτική επένδυση ανήκε στη χώρα προορισμού και όχι προέλευσης.

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι νέο ή πρόσφατο, όμως οι επιπτώσεις του στην υγεία μόλις τα τελευταία χρόνια αρχίζουν να γίνονται ευρύτερα αντιληπτές. Το πρόβλημα είναι εξαιρετικά έντονο τις τελευταίες δεκαετίες στην υπο-Σαχάρια Αφρική. Οι αποτυχίες των προγραμμάτων δημόσιας υγείας να περιορίσουν την θνησιμότητα, περιγεννητική και μη, αλλά και η εξάπλωση της μάστιγας του AIDS ανάγκασαν τον ίδιο το Γενικό Διευθυντή του ΠΟΥ Jong-Wook Lee να δηλώσει το 2003 στο Γιοχάνεσμπουργκ της Ν. Αφρικής ότι "τα συστήματα υγείας βασίζονται πρωταρχικά στο εκπαιδευμένο και αφοσιωμένο προσωπικό, και σε αυτό το σημείο αντιμετωπίζουμε μία σημαντικότατη πρόκληση, ιδίως σε αυτή την περιοχή, η οποία πέραν όλων των άλλων έχει βαριές απώλειες επιστημονικού δυναμικού" ("Health systems depend most of all on skilled and dedicated personnel, and here we face big challenges, particularly in this Region which, on top of everything else, suffers heavy losses to the brain drain")  .1

Το πρόβλημα είναι εξαιρετικά έντονο στη Νότιο Αφρική, όπου οι απώλειες εντάθηκαν μετά τη λήξη του Απαρτχάιντ, καθώς το μεγαλύτερο τμήμα του ιατρικού δυναμικού ήσαν λευκοί, οι οποίοι άρχισαν να διαρρέουν προς διάφορες κατευθύνσεις όπως οι ΗΠΑ, η Μεγ. Βρετανία, ο Καναδάς και η Αυστραλία λόγω της οικονομικής κρίσης, της αύξησης της εγκληματικότητας και της γενικότερης αβεβαιότητας για το μέλλον μεταξύ των μελών της λευκής μειοψηφίας. Μάλιστα το 2001 η Ν. Αφρική εκτόξευσε ευθέως καταγγελίες προς τον Καναδά για αθέμιτη στρατολογία Νοτιοαφρικανών γιατρών  .2

Με βάση τις στατιστικές η Αφρική υστερεί όχι μόνο σε σχέση με τις ανεπτυγμένες βιομηχανικές χώρες, αλλά και σε σχέση με τις υπόλοιπες αναπτυσσόμενες χώρες. Πιο συγκεκριμένα, 31 αφρικανικές χώρες δεν πληρούν τον ελάχιστο στόχο του ενός γιατρού ανά 5.000 κατοίκους που έθεσε το πρόγραμμα "Υγεία για Όλους" του ΠΟΥ. Αντίθετα από το στόχο, ο μέσος όρος της αναλογίας γιατρών:ασθενών στην υπο-Σαχάρια Αφρική ήταν στη δεκαετία του 1980 1:10.800 κατοίκους, ενώ στις αναπτυσσόμενες χώρες ήταν 1:1400 και στις ανεπτυγμένες χώρες 1:300. Στη δεκαετία του 1990 αντί βελτίωσης παρετηρήθη επιδείνωση των μεγεθών: στη Μοζαμβίκη, την Τανζανία και το Μαλάουι η αναλογία ήταν πάνω από 1:30000, ενώ στη Ζάμπια, το Λεσότο, την Αγκόλα και τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κογκό η αναλογία ήταν 1:20.000.

Το ζήτημα είναι βαθύτατα πολιτικό και ηθικό-δεοντολογικό. Μία πρόσφατη μελέτη για τη δημόσια υγεία στην Αφρική ανέδειξε τη χρόνια αιμορραγία επαγγελματιών υγείας από την Αφρική ως το σημαντικότερο πρόβλημα διαχείρισης ανθρωπίνων πόρων που αντιμετωπίζει ο τομέας της υγείας διεθνώς.3 Υπολογίζεται ότι ετησίως μεταναστεύουν από την Αφρική περί τις 23.000 πανεπιστημιακά εκπαιδευμένοι επαγγελματίες υγείας,4 ενώ περίπου το 1/3 των αποφοίτων των ιατρικών σχολών της Ν. Αφρικής μεταναστεύει προς τις βιομηχανικές χώρες !5 Στο νοσηλευτικό προσωπικό τα πράγματα γίνονται ακόμη χειρότερα, αν λάβουμε υπ' όψη μας ότι στο εξωτερικό εργάζονται περί τις 150.000 Φιλιππινέζες νοσηλεύτριες και 18.000 νοσηλεύτριες από τη Ζιμπάμπουε .6 To οικονομικό κόστος είναι αβάσταχτο, αφού το κόστος για κάθε επαγγελματία υγείας που χάνει η Αφρικανική Ήπειρος εκτιμάται στα 184000 $, ενώ μόνο για τη Ν. Αφρική η απώλεια των γιατρών της ισοδυναμεί με ζημία άνω των 37εκατομμυρίων $.

Το πρόβλημα μπορεί να είναι εκρηκτικό νοτίως της Σαχάρας, αλλά δεν περιορίζεται εκεί. Το πρόβλημα είναι υπαρκτό και στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ειδικά μετά την εισδοχή των 10 νέων μελών, τα οποία έχουν χαμηλότερη ευημερία από τις αρχικές 15 χώρες-μέλη, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται τέτοιες τάσεις κυρίως προς την κατεύθυνση της Μεγ. Βρετανίας, η οποία αντιμετωπίζει χρόνιο πρόβλημα έλλειψης γιατρών. Το πρόβλημα στη Μεγ. Βρετανία επιδεινώνεται από την εφαρμογή του λεγόμενου "Junior Doctors-Act" ως συνέπεια της θέσπισης του "European Working Time Directive". Μόνο για το 2004 το NHS χρειαζόταν περί τους 3.700 νέους γιατρούς για να καλύψει τις αυξημένες ανάγκες λόγω της μείωσης των ωρών εργασίας, ενώ όταν, μέχρι το 2013, εφαρμοσθεί πλήρως η κοινοτική οδηγία και οδηγηθούμε σε εβδομάδα 48 εργασίμων ωρών, οι ετήσιες ανάγκες σε νέους γιατρούς θα φθάνει τις 9.900 .7

Το πρόβλημα δεν είναι τόσο απλό όσο αρχικά φαίνεται: η μετανάστευση του ιατρικού δυναμικού μπορεί να συμβεί από μία αγροτική συνήθως  περιοχή μίας χώρας σε μία άλλη, συνήθως αστική. Κατ' αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται σημαντικές ανισότητες από περιοχή σε περιοχή, ενώ σε χώρες με σχετική έλλειψη ιατρικού δυναμικού υπάρχει ροή από το δημόσιο σύστημα υγείας προς την ιδιωτική περίθαλψη. Πάντως επιβεβαιώνεται η προαναφερθείσα άποψη ότι η ιατρική μετανάστευση δε συμβαίνει μόνο μεταξύ πλουσίων και πτωχών χωρών, αλλά και μεταξύ πλουσίων και λιγότερο πλουσίων , όπως στο εσωτερικό της Ε. Ε.

Το πρόβλημα σαφώς αφορά και την Ελλάδα, αφού η χώρα μας αφ' ενός χαρακτηρίζεται από το σπάνιο παγκοσμίως φαινόμενο του ιατρικού πληθωρισμού αφ' ετέρου δεν κατατάσσεται στις πλουσιότερες χώρες της Ε. Ε. Με βάση αυτά, η ιατρική μετανάστευση θα μπορούσε να θεωρηθεί μία κάποια λύση στο πρόβλημα του ιατρικού πληθωρισμού, όμως δε θα πρέπει να ξεχνούμε ότι η μετανάστευση προς τη Μεγ. Βρετανία, τη Γερμανία , τη Γαλλία ή τις ΗΠΑ αποτελεί αμφίστομη μάχαιρα: συνήθως οι γιατροί, οι οποίοι αποδημούν προς οικονομικά και υγειονομικά πιο ανεπτυγμένες κοινωνίες είναι εκείνοι που είναι καλύτερα προετοιμασμένοι για τον έντονο ανταγωνισμό που απαιτούν τα εκεί συστήματα, αλλά και εκείνοι που είναι λιγότερο διατεθειμένοι να συμβιβασθούν με τη πνιγηρή ελληνική πραγματικότητα της λίστας αναμονής για ειδικότητα, της κακής εκπαίδευσης και της έλλειψης επιστημονικών προοπτικών. Άρα, το τμήμα του ιατρικού δυναμικού που "χάνεται" για την ελληνική κοινωνία αποτελεί μία επιστημονική, πνευματική και ηθική "ελίτ" και οι συνέπειες βαρύτατες.

Σε πρόσφατη έρευνά μας μεταξύ των φοιτητών τεσσάρων εκ των επτά ιατρικών σχολών της χώρας, το 70,3% εξετάζει σοβαρά το ενδεχόμενο απόκτησης ειδικότητας στο εξωτερικό.8 Τα κίνητρα δεν είναι μόνο οικονομικά, αλλά ταυτόχρονα επιστημονικά, εκπαιδευτικά, ερευνητικά, αλλά και προσωπικά, αφού η επιστημονική και εκπαιδευτική μετριότητα, η ερευνητική ανυπαρξία, η έλλειψη στόχων, κινήτρων και εν τέλει συνεκτικού οράματος για τα ελληνικό σύστημα υγείας σε συνδυασμό με την υποαπασχόληση θα παράξουν με μαθηματική ακρίβεια γιατρούς απογοητευμένους, σκεπτικιστές και κυνικούς. Αν παραμείνουν στην πατρίδα μας ο ιατρικός πληθωρισμός και η αβελτηρία της Πολιτείας, τους αναγκάζει να εμπλακούν ουσιαστικά χωρίς εναλλακτική στον αδιέξοδο δρόμο της προκλητής ζήτησης. Υποσυνείδητα λοιπόν, οι περισσότεροι Έλληνες φοιτητές Ιατρικής και νέοι γιατροί επιδιώκουν την υγειονομική μετανάστευση με την ελπίδα της διάσωσης της προσωπικής τους αυτό-εκτίμησης.

Το πρόβλημα λαμβάνει άλλες κοινωνικές διαστάσεις, αν αντιληφθούμε την απώλεια της επένδυσης σε χρήμα, χρόνο και αξίες στην "ελίτ" που αποδημεί. Η Ελλάδα αδυνατεί να συμβαδίσει την παραγωγή ιατρικού δυναμικού με τις ανάγκες της, με αποτέλεσμα να επενδύει σε ανθρώπινο δυναμικό το οποίο δε θα αποσβέσει ποτέ την αξία της επένδυσης σταδιοδρομώντας στο εξωτερικό. Η σχετικά πτωχή Ελλάδα χρηματοδοτεί έμμεσα τα πλουσιότατα υγειονομικά συστήματα της Δυτ. Ευρώπης και της Β. Αμερικής με ανθρώπινο δυναμικό. Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η ιατρική εκπαίδευση αποτελεί την ακριβότερη ίσως επένδυση κατά κεφαλήν φοιτητού λόγω των εργαστηρίων, αλλά κυρίως λόγω του τεράστιου κόστους ανέγερσης, εξοπλισμού, στελέχωσης και λειτουργίας των νοσοκομείων. Επίσης ένα από τα μεγάλα προβλήματα της προπτυχιακής ιατρικής εκπαίδευσης είναι ο πληθωρισμός των φοιτητών, ο οποίος δεν επιτρέπει την ουσιαστική πρακτική εξάσκηση, αλλά και τη δημιουργία προσωπικής σχέσης φοιτητού-δασκάλου. Έχει την πολυτέλεια λοιπόν η Ελλάδα να σπαταλά πόρους για να παράγει περισσότερους γιατρούς από όσους χρειάζεται επενδύοντας στην ποσότητα και όχι στην ποιότητα;

--------------------------------------------
Το παραπάνω κείμενο αποτελεί τροποποιημένο απόσπασμα από την Πτυχιακή Εργασία του Νίκου Κεραμάρη στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Διοίκησης Υπηρεσιών Υγείας (Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας) με τίτλο "Ιατρική Εκπαίδευση: Σύγχρονες Προκλήσεις στις Πολιτικές Υγείας".


Βιβλιογραφία

1. Jong-Wook L. Address to the Fifty-third session of the WHO Regional Committee for Africa. In; 2003 September 1st; Republic of South Africa; 2003.

2. Ehman AJ, Sullivan P. South Africa appeals to Canada to stop recruiting its MDs. CMAJ 2001;164(3):387-8. [PubMed]

3. Sanders D, Dovlo D, Meeus W, Lehmann U. Public Health in Africa. In: Beaglehole R, ed. Global public health : a new era. Oxford ; New York: Oxford University Press; 2003:135-55 p. [LoC]

4. Brain drain costly, African report says. Int Herald Trib 2001 18 October.

5. Weiner R, Mitchell G, Price M. Wits medical graduates : where are they now ? S Afr J Sci 1998;94:59-63.

6. Pang T, Lansang MA, Haines A. Brain drain and health professionals. BMJ 2002;324(7336):499-500. [PubMed]

7. Kmietowicz Z. Doctors' careers are blighted by discrimination, says BMA. BMJ 2004;329(7456):11. [PubMed]

8. Avgerinos ED, Msaouel P, Koussidis GA, Keramaris NC, Bessas Z, Gourgoulianis K. Greek medical students' career choices indicate strong tendency towards specialization and training abroad. Health Policy 2006;79(1):101-6. [PubMed]
Τελευταία ανανέωση ( 22.09.07 )
 
< Προηγ.   Επόμ. >
[ Πίσω ]