Μουσικοφιλία

Γράφει ο/η Νίξον Αλέξανδρος

23.05.08

Η μουσική κατέχει αδιαμφισβήτητα έναν κεντρικό ρόλο στον ανθρώπινο πολιτισμό. Όπως και η γλώσσα, αποτελεί ένα από τα ιδιόμορφα χαρακτηριστικά του ανθρωπίνου είδους, χαρακτηριστικό που όλοι άνθρωποι μοιράζονται. Σε αντίθεση όμως με τη γλώσσα, η μουσική έχει αγνοηθεί αδικώς από τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα. Παρατηρώντας κανείς τη σύγχρονη κοινωνία από την τηλεόραση και το ραδιόφωνο μέχρι και τα κινητά τηλέφωνα θα διαπιστώσει ότι περιβαλλόμαστε συνεχώς από μελωδίες και ρυθμούς. Σε όποιο χώρο και αν βρεθούμε υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να υπάρχει μουσική υπόκρουση, ενώ ακόμη και όταν απουσιάζει η μουσική από το εξωτερικό περιβάλλον συχνά την ακούμε, σχεδόν ασυνείδητα, με το αυτί του μυαλού μας. Η μουσική αποτελεί μια ανθρώπινη εμμονή. Για ποιό λόγο να ασχολούμαστε τόσο ένθερμα μαζί της;   Στη "Μουσικοφιλία" ο γνωστός νευρολόγος Oliver Sacks μας αφηγείται διάφορες ενδιαφέρουσες και σε ορισμένες περιπτώσεις απίστευτες ιστορίες κλινικής νευρολογίας οι οποίες όλες έχουν ως κοινό τόπο τη μουσική.1 Ένας μεσήλικας ορθοπεδικός χειρουργός χωρίς κανένα προηγούμενο ενδιαφέρον στη μουσική πλήττεται από κεραυνό και διακατέχεται από μια ασυγκράτητη μανία για το πιάνο σε σημείο όπου να εγκαταλείπει το ιατρικό επάγγελμα και να αφιερώνεται αποκλειστικά στη σύνθεση αλλά και την εκτέλεση έργων μουσικής. Ηλικιωμένοι άνθρωποι με βαρηκοΐα οι οποίοι κατά καιρούς έχουν βασανιστικές μουσικές ψευδαισθήσεις σε σημείο όπου να θεωρούν ότι μουσική ορχήστρα βρίσκεται μέσα στο μυαλό τους. Παιδιά τα οποία γεννιώνται με ένα εξαιρετικά σπάνιο γενετικό σύνδρομο το οποίο προκαλεί σοβαρή νοητική υστέρηση αλλά παρόλα αυτά επιδεικνύουν φοβερά μουσικά ταλέντα. Ασθενείς που έχουν αναπτύξει αφασία εκπομπής (τύπου Broca) λόγο αγγειοεγκεφαλικών επεισοδιών (και επομένως δεν μπορούν να μιλήσουν) αλλά παρόλα αυτά διατηρούν ακέραια την ικανότητα να τραγουδούν. Ασθενείς με νόσο Parkinson οι οποίοι διακατέχονται από βραδυκινησία αλλά με κατάλληλη μουσική υπόκρουση ανακτούν την ικανότητα για φυσιολογική βάδιση. Τα προαναφερθέντα αποτελούν μόνο ένα μικρό δείγμα των κλινικών περιστατικών που περιγράφει ο Sacks στο βιβλίο του. Όλες αυτές οι περιπτώσεις λειτουργούν ως αφορμή για την περιήγησή μας στο νευρωνικό υπόστρωμα της μουσικής στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Διάφορα υποσυστήματα στον εγκέφαλο λειτουργούν αρμονικά έτσι ώστε να φτάνει αναλλοίωτη η αντίληψη της μουσικής στη συνείδηση μας. Δομές όπως η παρεγκεφαλίδα, τα βασικά γάγγλια και το μεταιχμιακό σύστημα είναι όλα απαραίτητα για αυτή τη λειτουργία και όταν κάτι διαταράξει αυτή την ισορροπία μπορεί να προκύψουν απροσδόκητα αποτελέσματα. Ως παράδειγμα ο Sacks μας αναφέρει μια σχετικά σπάνια πάθηση όπου οι μουσικοί τόνοι δε γίνονται αντιληπτοί ως ευχάριστα μουσικά ερεθίσματα αλλά ως ενοχλητικότατοι θόρυβοι. Η κύρια δύναμη του βιβλίου είναι η παρουσίαση όλων αυτών των παράξενων κλινικών περιστατικών τα οποία προφανώς συντηρούν το ενδιαφέρον του αναγνώστη και από την άλλη αναδεικνύουν ότι η μουσική είναι βαθιά ριζώμενη στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Για τους αναγνώστες που ήδη κατέχουν γερές βάσεις στις νευροεπιστήμες, το βιβλίο μπορεί από επιστημονική άποψη να φανεί λίγο απλοϊκό. Παρόλα αυτά το συγγραφικό ταλέντο του Sacks και οι ζωντανές περιγραφές των νευρολογικών ασθενών που αναφέρει, καλύπτουν τις οποιεσδήποτε επιστημονικές ελλείψεις του βιβλίου. Επί της ουσίας η "Μουσικοφιλία" αποτελεί μια εισαγωγή σε αυτόν τον παραμελημένο χώρο των νευροεπιστημών. Σε πολλά σημεία ο Sacks παραθέτει ενδιαφέροντα ερωτήματα για τη μουσική χωρίς ωστόσο να δώσει απαντήσεις, αφήνοντας την αναζήτησή τους στους αναγνώστες. Ίσως η πιο θεμελιώδης ερώτηση που θέτει είναι για ποιό λόγο προέκυψε η μουσική. Ποιό ρόλο εξυπηρετεί; Για παράδειγμα η λειτουργία της γλώσσας είναι σχετικά οφθαλμοφανής καθώς ευοδώνει την ανθρώπινη επικοινωνία και επομένως υπάρχει ένας ξεκάθαρος εξελικτικός λόγος πίσω από την ανάπτυξή της. Μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι και η μουσική αποτελεί ένας τρόπος επικοινωνίας αλλά αυτή η απάντηση προφανέστατα δεν είναι ικανοποιητική καθώς ό,τι επικοινωνεί η μουσική μπορεί να το πράξει και η γλώσσα. Πολλές προτάσεις έχουν γίνει για το ρόλο της μουσικής στο παρελθόν π.χ. ότι η μουσική συσφίγγει τις κοινωνικές σχέσεις, συγχρονίζει τις κινήσεις μας, μας χαλαρώνει κ.ο.κ. Αυτές οι απαντήσεις όμως είναι ελλιπείς καθώς δεν εξηγούν για ποιό λόγο η μουσική συσφίγγει τις κοινωνικές σχέσεις, συγχρονίζει τις κινήσεις μας, μας χαλαρώνει κ.ο.κ. Στο παρελθόν, επιφανείς νευροεπιστήμονες σαν τον Steven Pinker είχαν προτείνει ότι η μουσική αποτελεί απόρροια της γλωσσικής ικανότητας των ανθρώπων.2 Σύμφωνα με αυτή την οπτική γωνία η μουσική είναι για τη γλώσσα ότι τα γλυκά και η σοκολάτα για τη γεύση. Δηλαδή ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα το οποίο έχει ως αποκλειστικό στόχο την υπερβολική απόλαυση. Προφανώς για χάρη συντομίας η περιγραφή της θεωρίας που μόλις έκανα είναι απλοϊκή αλλά υπάρχουν αρκετά στοιχεία που στηρίζουν αυτή τη θέση. Τελείως αντιδιαμετρικά, ο ίδιος ο πατέρας της εξελικτικής θεωρίας, ο Δαρβίνος θεωρούσε ότι η μουσική αποτέλεσε μια πρώιμη μορφή επικοινωνίας η οποία αναπτύχθηκε πριν από τη γλώσσα. Αν και ο Δαρβίνος δεν είχε στη διάθεση του την πληθώρα των επιστημονικών δεδομένων που έχουμε σήμερα, η άποψη του μπορεί να είναι σωστή. Όπως όλοι μας έχουμε βιώσει, η μουσική είναι σε θέση να μεταφέρει εντονότατα συναισθήματα και βλέποντάς την υπό αυτό το πρίσμα ίσως να αποτέλεσε την πρωτόγονη επικοινωνία των προγόνων μας. Πιο πρόσφατα άλλοι επιστήμονες έχουν προτείνει ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Θεωρούν ότι μουσική και γλώσσα αναπτύχθηκαν παράλληλα και ότι ενώ στηρίζονται σε κάποια κοινά νευρικά υποστρώματα, μάλλον αποτελούν ανεξάρτητες λειτουργίες (αυτή η θέση ενισχύεται και από την παρατήρηση ορισμένων αφασικών ασθενών που ενώ δεν μπορούν να μιλήσουν, μπορούν να τραγουδήσουν).3 Ως συμπέρασμα βλέπουμε ότι πλέον η μουσική αποτελεί ένα από τα ενεργά πεδία έρευνας στις νευροεπιστήμες. Πολλά ερωτήματα παραμένουν ακόμη αναπάντητα αλλά η κατανόησή τους μπορεί να μας δώσει ώθηση για την ανακάλυψη των μηχανισμών που διέπουν τη λειτουργία του μυαλού. Παράλληλα δίνεται η ευκαιρία στη μουσική να χρησιμοποιηθεί ως ένα απροσδόκητο θεραπευτικό μέσο σε διάφορες παθήσεις του νευρικού συστήματος.   Βιβλιογραφία: 1. Sacks OW. Musicophilia : tales of music and the brain. 1st ed. New York: Alfred A. Knopf; 2007. 2. Pinker S. How the mind works. New York: Norton; 1997. 3. Mithen SJ. The singing Neanderthals : the origins of music, language, mind and body. London: Weidenfeld & Nicolson; 2005.

Τελευταία ανανέωση ( 23.05.08 )

 

< Προηγ.