Διεφθαρμένη επιστήμη - απάτη, ιδεολογικοποίηση και πολιτικές παρεμβάσεις στην επιστήμη

Γράφει ο/η Μσάουελ Παύλος

28.06.08

Όσο θυμάμαι τον εαυτό μου πάντοτε πίστευα στην ύπαρξη αντικειμενικής πραγματικότητας την οποία κάποια μέρα θα μπορούμε να αναλύσουμε, να ποσοτικοποιήσουμε και να ερμηνεύσουμε πλήρως. Την έχω ακόμη αυτή την πίστη. Σίγουρα όμως άλλαξα γνώμη αναφορικά με την αντικειμενικότητα του όλου επιστημονικού οικοδομήματος που έχει στήσει ως τώρα η ανθρωπότητα. Είναι αφέλεια να νομίζει κανείς ότι κάθε δημοσιευμένο άρθρο σε επιστημονικό περιοδικό ή συνέδριο είναι επαρκώς τεκμηριωμένο, εξονυχιστικά προσεγμένο και αυστηρά διατυπωμένο.  Μπορεί κανείς να πιστεύει ότι η επιστημονική γνώση δύναται να είναι 100% αντικειμενική αλλά αυτό δε σημαίνει ότι η τωρινή μας επιστημονική γνώση είναι 100% αντικειμενική.    Φυσικά δε θα πρέπει να μας πιάνει απαισιοδοξία. Ένα καλό ποσοστό της σημερινής μας επιστημονικής γνώσης έχει γερά, αντικειμενικά θεμέλια. Ωστόσο τα «πειραγμένα αποτελέσματα», η σημασία της καλής προώθησης (μάρκετινγκ) των αποτελεσμάτων, η εκμετάλλευση των αδυναμιών του συστήματος κρίσης των επιστημονικών εργασιών (peer review) πριν τη δημοσίευσή τους και η γενικότερη διαφθορά δεν είναι ούτε σπάνια, ούτε πρωτοφανή φαινόμενα στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Στο εξαιρετικό νέο του βιβλίο "Corrupted Science: Fraud, Ideology and Politics in Science" o δημοσιογράφος John Grant επιχειρεί μία συνοπτική αλλά εξαιρετικά διαφωτιστική καταγραφή της ιστορίας της επιστημονικής διαφθοράς. Η οποία είναι τόσο αρχαία όσο η ίδια η επιστήμη. Μία πλειάδα σημαντικότατων επιστημονικών φυσιογνωμιών, ξεκινώντας από τον Πτολεμαίο έως και τον Γαλιλαίο, τον Νεύτωνα, τον John Dalton, τον Robert Hooke και τον Gregor Mendel , φαίνεται να έχουν «μαγειρέψει» κάποια από τα αποτελέσματά τους. Ο Grant περιγράφει περιπτώσεις λογοκλοπών που φτάνουν ως και την αρχαιότητα, πλαστά αποτελέσματα από πασίγνωστους φυσικούς επιστήμονες και πολυδιαφημιζόμενες αλλά τελείως ψεύτικες θεραπείες ασθενειών όπως ο καρκίνος. Σε ορισμένες περιπτώσεις η επιστημονική πλάνη είναι ακούσια. Μία ποικιλία προκαταλήψεων μπορούν να διαστρεβλώσουν την κριτική σκέψη των επιστημόνων. Στο βιβλίο ανθολογούνται διάφορα χαρακτηριστικά παραδείγματα «προμοταρίσματος» ανύπαρκτων ανακαλύψεων προς τέρψιν της εθνικής ακαδημαϊκής υπερηφάνειας, όπως για παράδειγμα η επί δεκαετίες προώθηση και εξερεύνηση των -γαλλικής ανακάλυψης- ακτίνων Ν από την γαλλική ακαδημαϊκή κοινότητα στις αρχές του 20ου αιώνα. Και αφού πιάσαμε τις διάφορες «ακτίνες» που κατά καιρούς έχουν εξερευνηθεί από επιστήμονες, ας μη λησμονούμε τις λεγόμενες «ακτίνες της εμμήνου ρήσεως» που κίνησαν το ενδιαφέρον των επιστημόνων στις αρχές του 20ου αιώνα. Πιθανώς υποκινούμενοι και από τις παραδοσιακές δεισιδαιμονίες περί των διαφόρων φαινομένων που συνοδεύουν τη γυναικεία περίοδο (λουλούδια μαραζώνουν, οι σοδειές καταστρέφονται και οι άνδρες χάνουν τη δύναμή τους) επιστήμονες κατέγραψαν τις αρνητικές επιδράσεις σε κυτταρικές καλλιέργειες «ακτίνων» προερχόμενων από την έμμηνο ρύση των εργαστηριακών βοηθών τους που τύγχαναν να είναι γυναίκες. Σύμφωνα με τους ερευνητές τους, οι βιολογικές αυτές ακτίνες μπορούσαν να περνάνε δια μέσω του χαλαζία αλλά όχι μέσα από γυαλί. Ο μικροβιολόγος στο Πανεπιστήμιο Cornell των Η.Π.Α. Otto Rahn αφιέρωσε ένα ολόκληρο βιβλίο (το "Invisible Radiation and Organism" το οποίο εκδόθηκε το 1936) στο ζήτημα των ακτίνων της εμμήνου ρήσεως αλλά και άλλων αόρατων βιολογικών ακτίνων που προέκυψαν μετά (ακτίνες προερχόμενες από υποθυρεοειδικούς, επιχείλιο έρπη, φλεγμονές των ιγμόρειων κτλ.). Μειδίαμα προκαλεί επίσης το κεφάλαιο που έχει αφιερώσει ο John Grant στις στρατιωτικές εφευρέσεις-μπαρούφες. Οι αμερικανοί φορολογούμενοι έχουν πληρώσει εκατομμύρια δολάρια την τελευταία δεκαετία προς διερεύνηση του ανύπαρκτου φαινομένου της απορρόφησης και απελευθέρωσης τεραστίων ποσοτήτων ενέργειας από το ισομερές του χαφνίου hf-178m2. Στους πιο αστείους στόχους του εν λόγω project συμπεριλαμβάνεται η δημιουργία της λεγόμενης «χειροβομβίδας χαφνίου». Σε αυτή τη χειροβομβίδα χειρός θα συμπυκνωνόταν -υποτίθεται- η εκρηκτική ισχύς μίας μικρής ατομικής βόμβας. Βέβαια κανείς δεν ασχολήθηκε με το γεγονός ότι η εκλυόμενη ραδιενέργεια από μία τέτοια χειροβομβίδα (αν φυσικά ήταν εφικτή - που δεν είναι) θα σκότωνε τον ιδιοκτήτη της πολύ πριν προλάβει να αφαιρέσει την περόνη. Ακόμη πιο αλλόκοτες είναι οι έρευνες της αμερικάνικης κυβέρνησης στα λεγόμενα «ψυχοτρονικά όπλα» που ξεκίνησαν από τη δεκαετία του '60 και συνεχίστηκαν έως και τα μέσα της δεκαετίας του '90. Τα «ψυχοτρονικά όπλα» είναι άνθρωποι με παραψυχολογικές δυνάμεις: τηλεπάθεια, τηλεκίνηση, εξωσωματικές εμπειρίες κτλ. Το πιο «γόνιμο» πεδίο της εν λόγω έρευνας ήταν οι εξωσωματικές εμπειρίες. Οι υποτιθέμενοι παραψυχολόγοι μπορούν να βγουν από το σώμα τους και να κατασκοπεύσουν εχθρικούς στόχους. Όλη αυτή η ερευνητική δραστηριότητα μας φαίνεται τώρα μάλλον διασκεδαστική και βασισμένη σε απλοϊκά πειράματα και αδύναμες υποθέσεις. Σίγουρα θα περιμέναμε ότι παρόμοια θα ήταν η αντίδραση της επιστημονικής κοινότητας πριν από τέσσερις δεκαετίες. Για αυτό και προκαλεί  έκπληξη ότι το 1974 υπήρξε σχετική δημοσίευση των εν λόγω ευρημάτων στο πολύ μεγάλου κύρους επιστημονικό περιοδικό Nature1 τα αποτελέσματα της οποίας φυσικά κανείς μεταγενέστερος δεν μπόρεσε να αναπαράξει.2 Το τελευταίο μέρος του βιβλίου του ο John Grant το αφιερώνει στο φαινόμενο της ιδεολογικής / πολιτικής παρέμβασης στην επιστημονική έρευνα δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση σε τρεις σημαντικές τέτοιες περιπτώσεις των τελευταίων εκατό ετών: τη  Ναζιστική Γερμανία, τη Σταλινική ΕΣΣΔ και τις Η.Π.Α. του George W. Bush Jr. Στις δύο πρώτες περιπτώσεις περιγράφεται γλαφυρά το τραγικό για την αντικειμενικότητα και την πρόοδο της επιστήμης κλίμα που κυριαρχούσε στις χώρες αυτές. Ευνοιοκρατία, φόβος, οικονομική ενίσχυση και προώθηση ατεκμηρίωτων, σχεδόν σουρεαλιστικών, ερευνών που ταίριαζαν με την κυρίαρχη ιδεολογία. Παρόλο που σε κάποιους ερευνητικούς τομείς οι δύο αυτές χώρες συνέχιζαν να προοδεύουν, εν μέρει και εξαιτίας της προϋπάρχουσας επιστημονικής παράδοσής τους σε διάφορους τομείς, η γενικότερη επιστημονική παρακμή που επέφεραν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα έχει αφήσει ανεξίτηλα τα σημάδια της ως τις μέρες μας ακόμα. Παρόλο που αναμφισβήτητα η σημερινή Γερμανία τοποθετείται άνω του μέσου όρου ακαδημαϊκά, εντούτοις αποτελεί σκιά της μεγαλειώδους φωτοδότριας προπολεμικής γερμανικής επιστήμης. Παρόλο που σε όλη την έκτασή του το βιβλίο είναι αρκετά προσεκτικά διατυπωμένο και αντικειμενικό, σε κάποια σημεία οι πολιτικές πεποιθήσεις του συγγραφέα ίσως ξεφεύγουν λίγο. Για αυτό και ίσως κάποιοι να ξινίσουν με τη σύγκριση που επιχειρείται στο τέλος μεταξύ δύο αυταρχικών καθεστώτων και μίας ελεύθερης, δημοκρατικής, δυτικής χώρας όπως η Η.Π.Α. Εντούτοις τα επιχειρήματα του Grant είναι αρκετά πειστικά και οι περιγραφές διάφορων «περίεργων» περιπτώσεων επιστημονικής λογοκρισίας στις Η.Π.Α. του Bush Jr. είναι πολύ διαφωτιστικές. Ο ίδιος ο Grant άλλωστε ομολογεί ότι έχει επίγνωση του πόσο ανισοβαρής μπορεί να είναι μία τέτοια σύγκριση, τονίζοντας όμως ότι οι ομοιότητες που εντοπίζει είναι -αν μη τι άλλω- ανατριχιαστικές. Νομίζω άλλωστε ότι ελάχιστοι θα διαφωνήσουν πως ο σημερινός Πρόεδρος των Η.Π.Α. έχει σαφή ιδεολογική ατζέντα την οποία προσπαθεί να προωθήσει με όποια μέσα διαθέτει και στην ακαδημαϊκή σκέψη της χώρας του.  Βιβλιογραφία: 1. Targ R, Puthoff H. Information transmission under conditions of sensory shielding. Nature 1974;251(5476):602-7. [PubMed] 2. Marks D, Kammann R. Information transmission in remote viewing experiments. Nature 1978;274(5672):680-1. [PubMed]

Τελευταία ανανέωση ( 29.06.08 )