Εισαγωγή

Μια φλόγα χορεύει, δίνει ζεστασιά, ενέργεια και φως και τελικά σβήνει , όταν τελειώνει η πηγή της ενέργειας της και μένει μόνο ο εσωτερικός πυρήνας από στάχτη και θάνατο, αδυνατώντας πλέον να δώσει ζεστασιά, ενέργεια και φως. Η αναλογία του σβησμένου σπίρτου χρησιμοποιήθηκε από την Prophit το 1982 για να περιγράψει το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης ή αλλιώς κατά τον αγγλικό όρο Burnout.¹

Το σύνδρομο Burnout αναφέρθηκε για πρώτη φορά αρκετά παλαιότερα, το 1974 από τον Freudeburger και το όρισε ως εξάντληση του ατόμου, η οποία προέρχεται από παρατεταμένη χρήση των ενεργειακών αποθεμάτων. Από τότε το φαινόμενο αποτέλεσε αντικείμενο συστηματικής  έρευνας κατ' αρχήν στους επαγγελματίες που προσφέρουν υπηρεσίες στον χώρο της υγείας αφού αυτοί θεωρήθηκαν ως οι πλέον επιρρεπείς στην επαγγελματική εξουθένωση. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 αναπτύχθηκαν και δημοσιεύτηκαν οι πρώτες σημαντικές έρευνες χωρίς όμως να υπάρχει συμφωνία μεταξύ των συγγραφέων, όσον αφορά τον ορισμό της επαγγελματικής εξουθένωσης.²

Σύμφωνα με τους Edelwich και Brodsky³ η εξουθένωση αφορά μια προοδευτική διεργασία από-ιδανικοποίησης της πραγματικότητας που δεν ανταποκρίνεται στους υψηλούς στόχους ή στα ιδανικά του επαγγελματία. Οι  παραπάνω ερευνητές αποδίδουν  την επαγγελματική εξουθένωση σε ασυμφωνία ανάμεσα στις προσδοκίες που είχαν οι εργαζόμενοι και στην πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν στο εργασιακό τους περιβάλλον.

Σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης

Το σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης (burnout) είναι ένα σύνδρομο συγκινησιακής, συναισθηματικής εξάντλησης που χαρακτηρίζεται από συναίσθημα ανικανοποίητου και επαγγελματική ανικανότητα, επιπλέον δε από παθητική και αποπροσωποποιημένη στάση απέναντι στους άλλους. Το άτομο αισθάνεται κενό από συναισθηματικές και προσωπικές εφεδρείες και δυνάμεις που το είχαν οδηγήσει και στηρίξει στην επαγγελματική επιλογή.⁴

Ιδιαίτερα στενή είναι η σχέση επαγγελματικής εξουθένωσης και εργασιακού στρες αφού για κάποιους η επαγγελματική εξουθένωση είναι μια μορφή εργασιακού στρες ενώ για άλλους είναι συνέπεια χρόνιου εργασιακού στρες.^5,6

Σύμφωνα με τη Maslach,⁷ της οποίας το όνομα εδώ και χρόνια έχει συνδεθεί με τη διερεύνηση της επαγγελματικής εξουθένωσης, πρόκειται για σύνδρομο που αποτελείται από τρεις επιμέρους διαστάσεις. Συναισθηματική εξάντληση, αποπροσωποποίηση, και αίσθημα μειωμένων προσωπικών επιτευγμάτων.

Ειδικότερα η συναισθηματική εξάντληση (emotional exhaustion) αναφέρεται στη μείωση των συναισθημάτων του ατόμου, με αποτέλεσμα να μην μπορεί πλέον να προσφέρει συναισθηματικά στους αποδέκτες των υπηρεσιών του. Ένα κοινό σύμπτωμα είναι να βλέπει το άτομο με δέος την προοπτική ότι την επόμενη μέρα θα πρέπει να πάει ξανά στη δουλειά του.⁶

Η αποπροσωποποίηση (depersonalization) αναφέρεται στην αρνητική και πολλές φορές κυνική αντιμετώπιση των αποδεκτών των υπηρεσιών του, οι οποίοι πολλές φορές αντιμετωπίζονται σαν αντικείμενα. Κλασικά παραδείγματα είναι όταν γίνεται αναφορά στους ασθενείς με την ονομασία της ασθένειας τους και όχι με άλλο τρόπο. (πχ η σκωληκοειδίτιδα στο δωμάτιο 15) ή τα διαλείμματα και οι συζητήσεις την ώρα που κάποιοι περιμένουν με αγωνία. Ο γραφειοκράτης που χάνει την ουσία και ταλαιπωρεί κάποιον ψάχνοντας τα ψιλά γράμματα των κανονισμών δείχνει σημάδια αποπροσωποποίησης.⁶
 
Η ανάπτυξη όμως αυτής της απρόσωπης συμπεριφοράς απέναντι στους ασθενείς, στους συνεργάτες και στον οργανισμό οδηγεί το άτομο σε αίσθημα ανεπάρκειας, αναποτελεσματικότητας, υποτίμησης του εαυτού του και αποτυχίας επίτευξης των στόχων στον επαγγελματικό τομέα. Αρχίζουν λοιπόν τα αισθήματα μειωμένων προσωπικών επιτευγμάτων, ειδικότερα όταν το εργασιακό περιβάλλον δεν εξασφαλίζει θετική ανατροφοδότηση και ανταμοιβή.²

Ερευνητικές μελέτες αναφέρουν ότι οι νοσηλευτές βιώνουν μεγαλύτερο επαγγελματικό στρες σε σύγκριση με άλλα επαγγέλματα (εργάτες βιομηχανίας και άλλους επαγγελματίες υγείας) και είναι πιο επιρρεπείς στην επαγγελματική εξουθένωση εξαιτίας της ελλιπούς εκπαιδευτικής προετοιμασίας στην αντιμετώπιση του συναισθηματικού άγχους.²

Δεν υπάρχει απόλυτη συμφωνία μεταξύ των ερευνητών στο εάν οι περιοχές των νοσηλευτικών ειδικοτήτων πχ οι ΜΕΘ διαφέρουν ως προς τις συνθήκες οι οποίες διαμορφώνουν τους στρεσογόνους παράγοντες ή εάν οδηγούν σε αυξημένα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης.²

Η μελέτη της επαγγελματικής εξουθένωσης είναι αναγκαία αφού όπως θα δούμε παρακάτω οι αρνητικές επιπτώσεις της δεν περιορίζονται μόνο σε ατομικό επίπεδο αλλά επεκτείνονται σε επίπεδο κοινωνικό, οικογενειακό, επίπεδο οργανισμού, ασφάλειας των εργαζομένων στην εργασία, ακόμη και κρατικού οικονομικού κόστους.

Παράγοντες που συμβάλουν στην εμφάνιση της επαγγελματικής εξουθένωσης

Τα περισσότερα θεωρητικά μοντέλα που επιδιώκουν να ερμηνεύσουν το φαινόμενο της επαγγελματικής εξουθένωσης αναζητούν τα αίτια στη δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ ατόμου και περιβάλλοντος. Στην ουσία υπάρχει μια  «ζήτηση» και μια «προσφορά» τόσο από τον επαγγελματία προς το εργασιακό περιβάλλον, όσο και από το εργασιακό περιβάλλον προς τον επαγγελματία.⁶

Όταν αυτά που δίνει και ζητά ο επαγγελματίας δεν συμπίπτουν με όσα απαιτεί και προσφέρει το εργασιακό περιβάλλον, τότε εμφανίζεται ένα χάσμα, μια ανισορροπία ή ασυμφωνία και αυξάνονται οι πιθανότητες εμφάνισης στρεσογόνων καταστάσεων που συμβάλλουν σε ένα χρόνιο στρες το οποίο προοδευτικά οδηγεί στην επαγγελματική εξουθένωση.⁶

Κοινωνικοί ψυχολόγοι τονίζουν την κοινωνικο-ψυχολογική διάσταση του συνδρόμου και τη σχέση περιβάλλοντος και ατομικών χαρακτηριστικών. Σύμφωνα με τη θεωρία, ο επαγγελματίας με τα υψηλά κίνητρα μπορεί να αποδώσει τα μέγιστα αν εργαστεί μέσα σε ένα θετικό περιβάλλον, ή αντίθετα να εμφανίσει επαγγελματική εξουθένωση εάν αντιμετωπίζει ένα πιεστικό και αποθαρρυντικό περιβάλλον. Οι ατομικές διαφορές των εργαζομένων είναι εκείνες που πιθανόν καθορίζουν το κατά πόσο και πόσο σύντομα ένας επαγγελματίας θα βιώσει την επαγγελματική εξουθένωση. Τα στοιχεία προήλθαν από έρευνες σε χιλιάδες εργαζομένους που ασχολούνται με διάφορα επαγγέλματα και που παρέχουν υπηρεσίες σε ανθρώπους.²

Οι Kobasa & Malli⁸ υποστηρίζουν ότι υπάρχουν άτομα περισσότερο ανθεκτικά στο στρες και κατά συνέπεια λιγότερο ευαίσθητα στην επαγγελματική εξουθένωση.

Χαρακτηριστικά που συμβάλουν στην ανάπτυξη της επαγγελματικής εξουθένωσης είναι:

Ατομικά  χαρακτηριστικά

Τα ατομικά χαρακτηριστικά του ατόμου που δυνητικά θα εμφανίσει επαγγελματική εξουθένωση είναι τα εξής: Μη ρεαλιστικές προσδοκίες,² ο τρόπος που το άτομο αντιλαμβάνεται τις πιεστικές καταστάσεις και το πώς αντιδρά σε αυτές,^1,9 άτομα ευαίσθητα,1 με έντονα ιδεολογικά στοιχεία,¹ η χαμηλή αυτοεκτίμηση,⁹ αυστηρή αυτοκριτική. Τα παράλογα πιστεύω συσχετίστηκαν σημαντικά με τα υψηλά επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης στους νοσηλευτές των μονάδων εντατικής θεραπείας. Τα παραπάνω ευρήματα δείχνουν ότι η αυτοδιάψευση, πιθανόν να διευκολύνει την εμφάνιση επαγγελματικής εξουθένωσης σε τμήματα με μεγάλη ένταση.²

Ο φόβος αποτυχίας, η αδυναμία επικοινωνίας του επαγγελματία υγείας με τον ασθενή και με τα μέλη της οικογένειας του, συγκρουσιακές καταστάσεις μεταξύ του προσωπικού, έκθεση του νοσηλευτή στην θλίψη των συγγενών και στον πόνο του ασθενή. Λόγω αυτών των στρεσογόνων παραγόντων, το προσωπικό εκδηλώνει κατάπτωση, θλίψη, θυμό, απογοήτευση, έλλειψη σωστής κρίσης, βιαστικές λήψεις αποφάσεων και συμπεριφορά αποξένωσης.¹⁰ 

Χαρακτηριστικά εργασιακού περιβάλλοντος

Υπάρχουν χαρακτηριστικά στο εργασιακό περιβάλλον που έχουν εντοπισθεί ότι είναι συνυπεύθυνα για την ανάπτυξη επαγγελματικής εξουθένωσης στους επαγγελματίες που εργάζονται σε αυτούς τους χώρους. Μεγάλος φόρτος εργασίας,⁹ σύγκρουση ρόλων,² ένταση,² διαπροσωπικές συγκρούσεις,² έλλειψη ανταμοιβών,² διάψευση εργασιακών προσδοκιών,² έλλειψη καινοτομιών και φυσικής άνεσης,² έλλειψη υποστηρικτικού δικτύου,⁹ έλλειψη ανατροφοδότησης,¹ έλλειψη εναλλαγών στην εργασία,² περιβάλλον που υπονομεύει την αυτονομία του προσωπικού,² έλλειψη συμμετοχής των εργαζομένων στις αποφάσεις,² ασάφεια των καθηκόντων και των υποχρεώσεων του επαγγελματία.⁹

Σύμφωνα με μελέτη σε νοσοκομεία της Αττικής τα στοιχεία του περιβάλλοντος των ΜΕΘ, τα οποία συμβάλλουν σημαντικά στην εμφάνιση επαγγελματικής εξουθένωσης είναι η μικρή συναδερφική αλληλεγγύη και ο ανεπαρκής διοικητικός έλεγχος. Ο έλεγχος και η επικέντρωσή τους στο καθήκον τους βοηθά να αισθάνονται επιτυχημένοι.²

Τονίζεται από άλλες έρευνες ότι σε ΜΕΘ, ανάμεσα στους παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση του συνδρόμου, είναι το φυσικό περιβάλλον. Συγκεκριμένα, οι μικροί χώροι, όπου δύσκολα χωράνε τα πολύπλοκα μηχανήματα που είναι απαραίτητα για τους ασθενείς, οι απαιτήσεις της δουλειάς, τα επαναλαμβανόμενα καθήκοντα, με άλλα λόγια μονότονη εργασία, ο πυρετώδης βηματισμός, οι κυκλικές βάρδιες και το σήκωμα και η μετακίνηση των ασθενών, συμβάλλουν στην ανάπτυξη της επαγγελματικής εξουθένωσης.²

Σε μελέτη που πραγματοποιήθηκε στην Ολλανδία,¹⁰ οι ερωτηθέντες αναφέρουν ότι ενοχλούνται από τη διάταξη των αντικειμένων στο χώρο, από τις μακρινές αποστάσεις, από τα ή σωστά ρυθμιζόμενα κρεβάτια ανάλογα με το ύψος και από τον ανεπαρκή εξοπλισμό. Συγκεκριμένα στις ΜΕΘ το πρόβλημα είναι εντονότερο αφού γύρω από τον ασθενή το λιγότερο των μηχανημάτων που υπάρχουν είναι ένας αναπνευστήρας, ένα monitor και μια αντλία, τα οποία καταλαμβάνουν σημαντικό χώρο. Αντιλαμβάνεται, λοιπόν κανείς, ότι ο χώρος για να κινηθεί ο επαγγελματίας υγείας δεν επαρκεί, με αποτέλεσμα, να κάνει αδέξιες κινήσεις.¹¹

Ο θόρυβος έχει καταγραφεί ως ένας επιπλέον επιβαρυντικός παράγοντας της επαγγελματικής υγείας, σε σωματικό και ψυχικό επίπεδο. Δημιουργεί μείωση απόδοσης, προκαλεί δε ψυχολογική και σωματική ένταση. Οι κύριες πηγές θορύβου στη ΜΕΘ είναι από τον εξοπλισμό π.χ τα alarms, τα οξύμετρα, από τις νοσηλευτικές παρεμβάσεις στον ασθενή, πχ ενδοτραχιακή αναρρόφηση, η παροχή οξυγόνου,  από τη φυσιοθεραπεία και τις συζητήσεις μεταξύ του προσωπικού.¹¹

Έρευνα που έγινε σε 100 νοσηλευτές των ΜΕΘ απέδειξε ότι υφίστανται το φαινόμενο επαγγελματικής εξουθένωσης, ειδικά στα άτομα που εργάζονται μονίμως στη νυχτερινή βάρδια. Το κουδούνισμα του τηλεφώνου και οι προειδοποιητικοί ήχοι των monitors θεωρούνται οι πιο συνηθισμένοι στρεσογόνοι ήχοι που οδηγούν στην εμφάνιση πονοκεφάλου, σε υπερένταση και καρδιαγγειακά προβλήματα μετά από μακροχρόνια έκθεση. Σε ψυχολογικό επίπεδο τα συμπτώματα εντοπίζονται σε αρνητική συμπεριφορά, ανεπαρκή παρατεταμένη μνήμη, ελλιπή κρίση, μειωμένη ευαισθησία και συναισθηματική εξουθένωση.¹¹

Το προσωπικό των ΜΕΘ αναγκασμένο να εργάζεται με το σύστημα της βάρδιας κατά τη νύχτα διακόπτει το βιολογικό εικοσιτετράωρο ρυθμό που καθορίζεται από το ρολόι του εγκεφάλου. Το αποτέλεσμα της αποδιοργάνωσης αυτής είναι το φαινόμενο shift lag syndrome που χαρακτηρίζεται από αίσθημα κούρασης και υπνηλίας, λήθαργο και προβλήματα αϋπνίας, πέψης και από μείωση της πνευματικής επιδεξιότητας και απόδοσης. Μακροπρόθεσμα  αυτές οι διαταραχές του ύπνου μπορεί να οδηγήσουν σε μόνιμες και σοβαρές επιπλοκές του νευρικού συστήματος, όπως είναι χρόνια κόπωση, αλλαγή στον τρόπο συμπεριφοράς του ατόμου, μόνιμη κατάσταση άγχους και κατάπτωσης, καταστάσεις που χρήζουν ιατρική βοήθεια. Οι επαγγελματίες υγείας αναφέρουν κατά κύριο λόγο νευρικότητα και κόπωση και συμπτώματα που χαρακτηρίζουν το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης.¹¹

Σύμφωνα με τους Boyle et al τόσο η έλλειψη υποστήριξης μέσα στον εργασιακό χώρο όσο και εκτός αυτού, βρέθηκε ότι σχετίζεται σημαντικά με την εμφάνιση επαγγελματικής εξουθένωσης σε δείγμα 103 νοσηλευτών ΜΕΘ.¹²

Στη μελέτη του Jones¹³ όπου 38 νοσηλευτές εκτέθηκαν σε περιβάλλον με παρόμοιους στρεσογόνους παράγοντες έδειξαν ότι οι νοσηλευτές σε ΜΕΘ και σε μονάδες επειγόντων περιστατικών είχαν σε σημαντικό βαθμό υψηλότερα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης από ότι αυτοί που εργάζονται σε παθολογικά τμήματα.

Δυο άλλες μελέτες από τους Jones το 1980 και τους Chiridoga & Bailey το 1986 φαίνεται να υποστηρίζουν τη θεωρία σύμφωνα με την οποία νοσηλευτές που εργάζονται σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας βιώνουν σε υψηλότερο βαθμό επαγγελματική εξουθένωση.^13,14 Τα ευρήματα αυτά έρχονται σε αντίθεση με αυτά των Cronin ? Stybbs & Rook,⁵ οι οποίοι μελέτησαν το στρες και την επαγγελματική εξουθένωση σε 296 νοσηλευτές σε 4 διαφορετικές νοσηλευτικές ειδικότητες (μια από αυτές νοσηλευτές των ΜΕΘ) Εάν και η ένταση του εργασιακού στρες ήταν πολύ μεγαλύτερη για τους νοσηλευτές των ΜΕΘ αυτό δεν αποτέλεσε προγνωστικό παράγοντα για ανάπτυξη επαγγελματικής εξουθένωσης. Ωστόσο τα επίπεδα της επαγγελματικής εξουθένωσης μεταξύ των διάφορων νοσηλευτικών ειδικοτήτων δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Σε έρευνα στον ελλαδικό χώρο φάνηκε ότι οι νοσηλευτές των ΤΕΠ, ανέφεραν στατιστικά σημαντικότερα επίπεδα συναισθηματικής εξάντλησης σε σύγκριση με τους νοσηλευτές των ΜΕΘ και των παθολογικών τμημάτων, και ότι δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά στα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης μεταξύ των νοσηλευτών ΜΕΘ και παθολογικών τμημάτων.²

Σε άλλη έρευνα εξετάστηκε το εργασιακό στρες και το φαινόμενο burnout. Έγινε σύγκριση σε νοσηλευτές εργαζόμενους σε ΜΕΘ με άλλους που εργάζονται σε διάφορα τμήματα. Αυτοί υποστήριζαν ότι η αιτία του στρες ήταν τα επίπεδα θορύβου, το φυσικό περιβάλλον και γενικά το εργασιακό περιβάλλον. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι νοσηλευτές οι οποίοι δεν δούλευαν σε ΜΕΘ βίωναν υψηλότερα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης από αυτούς που δούλευαν σε ΜΕΘ.¹⁵

Σύμφωνα με τα παραπάνω καταλήγουμε στο συμπέρασμα που κατέληξαν και οι Chiridoga & Bailey,¹⁴ μετά τη μελέτη τους που έδειξε ότι το να εργάζεται κάποιος σε ΜΕΘ ή σε οποιαδήποτε άλλη νοσηλευτική ειδικότητα, δεν φαίνεται να επηρεάζει το βαθμό επαγγελματικής εξουθένωσης που βιώνει. Πιθανόν, άλλα ειδικά χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος όπως η μεγάλη συμμετοχή στην εργασία, οι κοινωνικοδημογραφικοί παράγοντες, και οι εργασιακοί κίνδυνοι να είναι περισσότερο καθοριστικοί και να συμβάλλουν στην εμφάνιση του συνδρόμου. Πχ οι νοσηλευτές που έχουν μικρή συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων βρίσκουν την εργασία χωρίς προκλήσεις και κίνητρα και έτσι αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης. Σύμφωνα με τους Leiter & Maslach¹⁶ η ανίχνευση της διαφοράς επαγγελματικής εξουθένωσης μεταξύ των νοσηλευτικών τμημάτων υφίσταται για κάθε νοσοκομείο, όμως το περιβάλλον και το οργανωτικό κλίμα των νοσοκομείων ποικίλει και αυτό προκαλεί τη σημαντική διαφορά στα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης.

Τα κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά τα οποία βρέθηκαν να σχετίζονται σημαντικά με την εμφάνιση της επαγγελματικής εξουθένωσης στους νοσηλευτές της ΜΕΘ είναι το φύλο, ο χρόνος που κατείχε ο νοσηλευτής την παρούσα θέση, η οικογενειακή κατάσταση και η ηλικία.² Σε έρευνα που έγινε σε 69 νοσηλευτές εργαζόμενους σε ΜΕΘ του εξωτερικού έδειξε χαμηλά έως μέτρια επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης και ότι η νεαρή ηλικία (20-29 ετών) και οι διαζευγμένοι είχαν μεγαλύτερη επιρρέπεια στην επαγγελματική εξουθένωση.¹⁷

Επιπτώσεις της επαγγελματικής εξουθένωσης

Σε ατομικό επίπεδο εμφανίζονται σωματικά και ψυχικά συμπτώματα. Το άτομο αισθάνεται έντονη αίσθηση κόπωσης και αδυναμίας, αυξημένη μυϊκή υπερένταση, κεφαλαλγίες, γαστρεντερικές διαταραχές, διαταραχές ύπνου ή διατροφής. Αποθαρρυμένος και με χαμηλή αυτοεκτίμηση, ο επαγγελματίας υγείας πιστεύει ότι δεν είναι ικανός να αντεπεξέλθει τόσο στις προσωπικές του προσδοκίες, όσο και σε εκείνες που θέτει ο χώρος εργασίας. Κάθε καινούριος άρρωστος που εισάγεται στο τμήμα γίνεται αντιληπτός στον επαγγελματία ως βάρος. Βαθμιαία περιορίζει την επαφή του με τους ασθενείς και τους συγγενείς. Αποφεύγει να δεθεί συναισθηματικά μαζί τους, ελαττώνει τις επισκέψεις στους θαλάμους και μοιάζει διαρκώς απασχολημένος και μη διαθέσιμος. Η στάση του και η συμπεριφορά του γίνονται απρόσωπες. Αναφέρεται στον άρρωστο ως περίπτωση, αρρώστια ή αριθμό θαλάμου, ενώ αγνοεί τόσο τον άνθρωπο τον οποίο φροντίζει, όσο και τις ανάγκες του. Μερικές φορές μάλιστα γίνεται κυνικός, ειρωνικός, επιθετικός, απότομος και ευερέθιστος. Οι σχέσεις του με την υπόλοιπη θεραπευτική ομάδα καθώς και τον προϊστάμενο και την διοίκηση συχνά διαταράσσονται.⁹
   
Οι επιπτώσεις της επαγγελματικής εξουθένωσης του επαγγελματία της υγείας έχουν αντίκτυπο και στην προσωπική και κοινωνική του ζωή, με αποτέλεσμα να μειώνεται το υποστηρικτικό δίκτυο, να αυξάνονται οι εντάσεις στις σχέσεις με σημαντικά άτομα και να ελαττώνεται η σεξουαλική διάθεση.⁹

Η εμφάνιση του συνδρόμου συνδέεται με την επιδείνωση των σχέσεων του εργαζομένου με τον χώρο εργασίας, τους ασθενείς, τους συνεργάτες, την οικογένεια και τον κοινωνικό περίγυρο.¹⁸ Σημείο κρίσιμο αποτελεί η σχέση επαγγελματικής εξουθένωσης με συχνές απουσίες των νοσηλευτών από την εργασία τους, καθώς και η απομάκρυνση τους από το νοσηλευτικό επάγγελμα. Βιβλιογραφικές αναφορές τονίζουν ότι οι προκαλούμενες από το εργασιακό στρες και την επαγγελματική εξουθένωση απουσιών του προσωπικού από την εργασία συνεπάγονται υψηλό οικονομικό κόστος για την Βρετανία ενώ υπολογίζονται περισσότερες για τους εργαζόμενους στις υγειονομικές δομές της χώρας συγκριτικά με άλλα επαγγέλματα.¹⁹

Επιπτώσεις του συνδρόμου υπάρχουν και στον τομέα της υγιεινής και ασφάλειας των εργαζομένων, αφού σε επίπεδο βιβλιογραφίας έχει ανιχνευτεί συσχέτιση μεταξύ της επαγγελματικής εξουθένωσης και των τραυματισμών των επαγγελματιών υγείας από φλεβοκαθετήρες σύμφωνα με έρευνες των Clarke et al το 2002 και του Chiodo 1998.^{20, 21}

Μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης του συνδρόμου

1. Παρεμβάσεις σε ατομικό επίπεδο.⁹

Συχνά επικρατεί η πεποίθηση ότι ο επαγγελματίας υγείας δεν πρέπει να έχει προσωπικές ανάγκες, δεν πρέπει να επηρεάζεται από τον πόνο των αρρώστων που φροντίζει, αλλά να ασκεί με αυτοθυσία ένα «λειτούργημα». Η πεποίθηση αυτή ενισχύει το μύθο της παντοδυναμίας του και παραδόξως τον καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτο στην επαγγελματική εξουθένωση. Η πρόληψη και αντιμετώπιση της εξουθένωσης προϋποθέτουν την αμφισβήτηση αυτής της πεποίθησης και την αναγνώριση ότι ο επαγγελματίας υγείας πρέπει να φροντίζει παράλληλα τον εαυτό του.

Τα παρακάτω μέτρα αναφέρονται σε ατομικό επίπεδο και συμβάλλουν στην πρόληψη του συνδρόμου.

α) Η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων που δηλώνουν ότι ο εργαζόμενος βιώνει στρες, επιτρέπει την ενασχόληση με τον εαυτό του πριν οδηγηθεί προοδευτικά στην επαγγελματική εξουθένωση.

Δεν νιώθω καλά...το σώμα μου με πονάει...δεν κοιμάμαι της νύχτες....δεν μπορώ να σηκωθώ το πρωί...νιώθω εξαντλημένος, χωρίς να καταβάλλω ιδιαίτερη ενέργεια, είμαι διαρκώς κρυωμένος...και το κυριότερο είναι ότι έχω χάσει το ενδιαφέρον μου για τη δουλεία και την ευαισθησία μου για τους αρρώστους.

Στην ουσία, τα συμπτώματα της εξουθένωσης αποτελούν προειδοποίηση δυσλειτουργία στη βιοψυχοκοινωνική υπόσταση του ατόμου που καλείται να αναθεωρήσει ορισμένες επιλογές και συνήθειες που έχει υιοθετήσει στη ζωή του.

β) Η επανεκτίμηση των προσωπικών στόχων και προσδοκιών που έχει ο επαγγελματίας από τον εαυτό του, τους αρρώστους που φροντίζει, τη σχέση με συναδέλφους, τους προϊσταμένους και τη δουλειά του γενικότερα, συμβάλλει στην αναθεώρηση και επαναπροσδιορισμό μερικών από αυτών.

Όταν, για παράδειγμα, προσδοκά ότι η φροντίδα που παρέχει πρέπει να είναι πάντα αποτελεσματική, ότι με τις παρεμβάσεις του πρέπει να επηρεάζει τη ζωή των αρρώστων και ότι εκείνοι ανελλιπώς θα αναγνωρίζουν την προσφορά του, ότι θα δέχονται τις συμβουλές και τις οδηγίες του χωρίς να τις αμφισβητούν, τότε ο επαγγελματίας της υγείας γίνεται ιδιαίτερα ευάλωτος σε απογοητεύσεις, καθώς η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται σε αυτές τις υψηλές και μη ρεαλιστικές προσδοκίες.

γ) Η αναζήτηση υποστήριξης τόσο από φίλους και συνεργάτες, όσο και από επαγγελματίες της ψυχικής υγείας μπορεί να συμβάλλει στην πρόληψη και αντιμετώπιση της εξουθένωσης.

Η χρήση των μέσων (κοινωνική υποστήριξη, συμπαράσταση συζύγου και οικογένειας) για την αντιμετώπιση της Επαγγελματικής εξουθένωσης είναι σημαντική διότι μετριάζεται η συναισθηματική εξάντληση, η αποπροσωποποίηση και η αίσθηση των μειωμένων προσωπικών επιτευγμάτων. Βρέθηκε ότι η ευχάριστη συνεργασία των υπαλλήλων, σχετίζεται θετικά με τα προσωπικά επιτεύγματα.²

Το θέμα της συναδερφικής υποστήριξης έχει συζητηθεί και από άλλους ερευνητές, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι οι νοσηλευτές που θεωρούν το περιβάλλον εργασίας υποστηρικτικό και προοδευτικό αναπτύσσουν μεγάλη αίσθηση προσωπικών επιτευγμάτων. Σημειώνουν ότι ένας τρόπος συγκράτησης των νοσηλευτών στο νοσηλευτικό επάγγελμα αποτελεί η δημιουργία υποστηρικτικής ατμόσφαιρας στις νοσηλευτικές μονάδες.²

Η πεποίθηση ότι οι εμπειρίες από το χώρο της εργασίας δεν πρέπει να επηρεάζουν την προσωπική του ζωή και αντιστρόφως δεν είναι ρεαλιστική. Γι' αυτό η διαθεσιμότητα ενός υποστηρικτικού δικτύου στον κάθε χώρο και ταυτόχρονα ο προγραμματισμός κάποιου χρόνου αποσυμπίεσης ή δραστηριότητας. (π.χ ενασχόληση με χόμπι, βάδισμα κ.τ.λ) συμβάλλουν στην ενδεχόμενη συναισθηματική εκφόρτιση.

δ) Η σωστή διατροφή και άσκηση καθώς και η επάρκεια ανάπαυσης συμβάλλουν στην πρόληψη της επαγγελματικής εξουθένωσης και στην προστασία του εργαζόμενου από της επιπτώσεις ενός χρόνιου στρες.
 
ε) Η προσωπική επιλογή της συγκεκριμένης θέσης εργασίας ή η αλλαγή χώρου εργασίας αυξάνει την αίσθηση προσωπικού ελέγχου, καθώς ο επαγγελματίας νιώθει ότι είναι υπεύθυνος για τις αποφάσεις του.

2. Παρεμβάσεις σε οργανωτικό - διοικητικό επίπεδο.⁹  

Πλήθος οργανωτικών και διοικητικών παρεμβάσεων είναι απαραίτητες τόσο για την πρόληψη όσο και για την καταπολέμηση του συνδρόμου της επαγγελματικής εξουθένωσης και μερικά από αυτά είναι τα παρακάτω:

α) Η τοποθέτηση του κατάλληλου επαγγελματία στην κατάλληλη θέση αυξάνει τις πιθανότητες απόδοσης του αλλά και της παροχής ποιοτικής φροντίδας.

β) Η αποσαφήνιση του ρόλου του και των καθηκόντων και η συμμετοχή του επαγγελματία στην λήψη αποφάσεων.

γ) Η πολυμορφία στην εργασία είναι απαραίτητη κυρίως σε τμήματα όπου το αντικείμενο εργασίας είναι ιδιαίτερα βαρύ

δ) Η δυνατότητα διαλειμμάτων και ειδικών αδειών.

ε) Οι δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης.

στ) Η λειτουργία ομάδων ψυχολογικής στήριξης

ζ) Η δυνατότητα συνεχιζόμενης επιμόρφωσης και εκπαίδευσης.

η) Η διεπιστημονική συνεργασία ανάμεσα στα μέλη του προσωπικού υγείας (ιατρών, νοσηλευτών, ψυχολόγων, ψυχιάτρων, κοινωνικών λειτουργών κ.τ.λ), όσο απλή φαινομενικά μοιάζει, άλλο τόσο πολύπλοκη είναι στην πράξη. Προϋποθέτει την αναγνώριση του ρόλου, των καθηκόντων, αλλά και των ορίων κάθε ειδικού και τη συμβολή του στην κατανόηση προσέγγισης και χειρισμό κάθε περίπτωσης.

θ) Επιπλέον, να βελτιωθεί η εργονομία του χώρου γύρω από το κρεβάτι του ασθενή, ώστε να υπάρχει περισσότερος χώρος και να μην παρακωλύεται η πρόσβαση του νοσηλευτή στον ασθενή, ιδιαίτερα σε επείγουσες καταστάσεις.¹¹

ι) Έλεγχος των θορύβων με διάφορες μεθόδους.¹¹

κ) Όσο αφορά την ρύθμιση του εικοσιτετράωρου ρυθμού και την προσαρμογή του νοσηλευτικού προσωπικού στις αλλαγές των βαρδιών προτείνεται το γρήγορα εναλλασσόμενο ωράριο. Με το ωράριο αυτό ο εργαζόμενος δεν εργάζεται περισσότερο από τρεις νυχτερινές βάρδιες στη σειρά, οπότε επανέρχεται σύντομα σε πρωινή βάρδια. Ακόμα, προτείνεται οι βάρδιες να ακολουθούν τη φορά του ρολογιού. Με τη σειρά αυτή των βαρδιών το ενδογενές βιολογικό ρολόι του οργανισμού προλαβαίνει να προσαρμοστεί ευκολότερα.¹¹

λ) Τέλος προκειμένου να αντιμετωπιστεί το άγχος του νοσηλευτικού προσωπικού στις ΜΕΘ προτείνεται η συγκρότηση μικρών ομάδων όπου να συζητούνται οι δύσκολες καταστάσεις. Ακόμα, θα βοηθούσε εξειδικευμένο προσωπικό που θα εκπαιδεύσει τους νοσηλευτές ώστε να αποκτήσουν δεξιότητες επικοινωνίας και επίλυσης των μεταξύ τους διαφορών και τρόπους ανακούφισης της έντασης τους.¹¹

3. Παρεμβάσεις από την πολιτεία

Χρειάζονται παρεμβάσεις και από την πολιτεία, η οποία πρέπει να σκύψει πάνω από το πρόβλημα και να διαθέσει ενέργεια και πόρους για την σωστή αντιμετώπιση του όλου προβλήματος σε όλα τα επίπεδα.

α) Η αντιμετώπιση του νοσηλευτή ως ανεξάρτητου και ισότιμου επαγγελματία υγείας, καθώς και ο καθορισμός του σαφούς ρόλου του νοσηλευτή  με δεξιότητες και επαγγελματικά δικαιώματα που να ανταποκρίνονται στο επίπεδο της νοσηλευτικής του σήμερα, θα έδινε διέξοδο και θα απάλλασσε τους νοσηλευτές από τα αισθήματα  χαμηλής αυτοεκτίμησης, την ασάφεια των υποχρεώσεων τους, την μη  συμμετοχής του στις αποφάσεις, και την σύγκρουση ρόλων.

β) Όσο αφορά την πρόληψη καθοριστικός είναι ο ρόλος των υγειονομικών ειδικών  επαγγελματικής υγείας, (Νοσηλευτής εργασίας, Ιατρός εργασίας, Ψυχολόγος εργασίας). Η πολιτεία λοιπόν θα συνέβαλε στην πρόληψη της επαγγελματικής εξουθένωσης αν σε κάθε οργανωμένο χώρο εργασίας υπήρχαν οι ειδικοί επαγγελματικής υγείας για την παροχή πρωτοβάθμιας αλλά και δευτεροβάθμιας  φροντίδας υγείας στους εργαζόμενους.

Συμπεράσματα-Προτάσεις

Το επαγγελματικό στρες έχει αναδειχθεί σε μείζον αντικείμενο μελέτης τα τελευταία χρόνια, γιατί έχει συνειδητοποιηθεί ο ρόλος του στην ψυχική και σωματική υγεία του εργαζομένου, αλλά και στην όλη αποτελεσματικότητα της οργάνωσης. Ενώ τα χρόνια της δεκαετίας του 1980 χαρακτηριζόταν από την αντιμετώπιση του στρες ως ατομικού προβλήματος και όλες οι παρεμβάσεις στοχεύανε στην ανάπτυξη των ατομικών μηχανισμών αντιμετώπισης του, με το πλησίασμα του τέλους του αιώνα αρχίζει να διαφαίνεται μια διαφορετική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία τα αίτια του στρες πρέπει να απαλύνονται ή εξαλείφονται με παρεμβάσεις στο επίπεδο της όλης οργάνωσης.⁶

Οι έρευνες στο χώρο του εργασιακού στρες έχουν ευαισθητοποιήσει τις δομές λήψης αποφάσεων με παράδειγμα την Ολλανδία και τον Νόμο για τις Εργασιακές Συνθήκες. Ο νόμος αυτός εισήγαγε σημαντικές καινοτομίες στο χώρο της εργασίας, διότι πρώτον διασφαλίζει την υγεία και την ασφάλεια των  εργαζομένων και δεύτερον αναγνωρίζει τις ψυχολογικές επιπτώσεις του εργασιακού χώρου.²²

Συμπερασματικά στο χώρο της Υγείας οι περιστάσεις καλούν τις διοικήσεις σε δυναμικές προσεγγίσεις και παρεμβάσεις ώστε να υποστηρίξουν τους επαγγελματίες υγείας προκειμένου να μειωθεί η ένταση του στρες και να βοηθήσουν στην ανάπτυξη και βελτίωση της ανθεκτικότητας στην επαγγελματική εξουθένωση.²²

Όταν η Διοίκηση ενδιαφέρεται πραγματικά για αυτούς που την υπηρετούν και όταν επιδιώκει τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας, τότε εξασφαλίζεται η παροχή υπηρεσιών που διακρίνονται για την ποιότητα τους από επαγγελματίες οι οποίοι αντλούν ικανοποίηση από τη δουλειά τους, όσο απαιτητική και δύσκολη κι αν είναι.⁹